Jeśli trafiłeś na ten artykuł, prawdopodobnie chcesz nauczyć się grać na cytarze renesansowej – i bardzo dobrze. Choć ten instrument nie należy do najpopularniejszych w Polsce, jego nauka może przynieść Ci ogromną satysfakcję i wyróżnić spośród tysięcy gitarzystów.
Cytara renesansowa (z ang. cittern) to instrument strunowy z rodziny chordofonów szarpanych, często mylony z gitarą, mandoliną lub cytrą alpejską. Ma jednak zupełnie inną budowę: struny ułożone są w parach (chórach), a płaski korpus w kształcie gruszki lub prostokąta nie przypomina „taliowatego" kształtu współczesnej gitary.
- W tym przewodniku znajdziesz wszystko, czego potrzebujesz na start:
- historię instrumentu,
- techniki gry,
- wskazówki doboru instrumentu,
- listę wartych poznania wykonawców.
W przeciwieństwie do gitary, nie znajdziesz szkół oferujących regularne lekcje cytary renesansowej na każdym rogu. Nie oznacza to jednak, że jesteś zdany tylko na siebie – w dalszej części artykułu podpowiemy, gdzie szukać nauczycieli i kursów dostosowanych do tego instrumentu.
Czym jest cytara renesansowa?
Cytara renesansowa (cittern) to instrument strunowy popularny w Europie w XVI i XVII w., szczególnie we Włoszech, Francji, Anglii i Niemczech. Należy do rodziny chordofonów szarpanych – podobnie jak gitara, mandolina czy lutnia – ale ma odrębną budowę i historię.
Budowa i liczba strun
Typowa cytara renesansowa ma od 8 do 14 strun metalowych ułożonych w parach (chórach), najczęściej 4-7 par. Rozciągnięte one są nad płaskim korpusem w kształcie gruszki lub prostokąta, z krótkim gryfem wyposażonym w progi.
W przeciwieństwie do mandoliny, która ma 8 strun w 4 parach strojonych w kwintach (G-D-A-E), cytara renesansowa oferuje różne warianty strojeń – od CGDAD po BGDE – w zależności od epoki i regionu. Gra się na niej palcami lub kostką, co daje jaśniejsze, bardziej dzwonne brzmienie niż w przypadku instrumentów ze strunami jelitowymi.
Cytara a mandolina
Mimo pewnych podobieństw, cytara renesansowa i mandolina to dwa odrębne instrumenty. Zobacz nasze porównanie i zdecyduj, czy wolisz naukę gry na mandolinie czy na cytarze.
| Cecha | Cytara renesansowa (cittern) | Mandolina |
|---|---|---|
| Liczba strun | 8-14 strun w 4-7 parach (chórach) | 8 strun w 4 parach |
| Gryf | Krótki, z progami | Długi, z progami na całej długości |
| Technika gry | Palce lub kostka | Kostka (plektrum) |
| Pochodzenie | Włochy, Francja, Anglia (XVI-XVII wiek) | Włochy (Neapol, XVIII wiek) |
| Zastosowanie | Muzyka renesansowa, barokowa, taneczna | Folk, bluegrass, muzyka klasyczna |
Cytara a cytra alpejska – czym się różnią?
W języku polskim słowa „cytara" i „cytra" bywają używane zamiennie, co prowadzi do nieporozumień. W rzeczywistości odnoszą się one do dwóch różnych instrumentów – choć oba należą do rodziny chordofonów szarpanych.
| Cecha | Cytara renesansowa (cittern) | Cytra alpejska (Zither) |
|---|---|---|
| Pochodzenie | Renesansowe Włochy, Francja, Anglia (XVI-XVII wiek) | Regiony alpejskie: Austria, Bawaria, Tyrol (XVIII-XIX wiek) |
| Budowa | Płaski korpus w kształcie gruszki lub prostokąta, struny w parach (chórach), krótki gryf z progami | Płaskie pudło rezonansowe bez gryfu (lub z bardzo krótkim), 29-38+ strun: melodyczne z progami + akompaniujące basowe |
| Liczba strun | 8-14 strun w 4-7 parach (chórach) | 29-38 strun (5 melodycznych z progami + 24-33 akompaniujących) |
| Technika gry | Kostka lub palce, szarpanie par strun | Palce lub nakładki, osobno struny melodyczne i akompaniujące |
| Strojenie | Różne, np. CGDAD, DGDAD, BGDE (zależnie od epoki i regionu) | Strojenia alpejskie (np. monachijskie, wiedeńskie), z osobnym strojeniem dla strun melodycznych i basowych |
| Zastosowanie | Muzyka renesansowa, barokowa, taneczna | Muzyka ludowa alpejska, folk tyrolski, muzyka solowa |
Dlaczego ta różnica ma znaczenie?
- Cytara renesansowa (cittern) to instrument historyczny, popularny w renesansie i baroku – jego repertuar obejmuje tańce, utwory kameralne i akompaniament do pieśni. Dziś grają na niej muzycy specjalizujący się w muzyce dawnej.
- Cytra alpejska (Zither) to instrument ludowy, który przeżywał rozkwit w XIX w. w Austrii i Bawarii. To właśnie ją masz na myśli, jeśli szukasz „cytry" w kontekście melodii tyrolskich lub zespołów folkowych.
Jeśli trafisz na ofertę lekcji „cytry", sprawdź, o który instrument chodzi. Nauczyciele muzyki dawnej będą uczyć gry na renesansowej cytarze (cittern), a instruktorzy folku – na cytrze alpejskiej (Zither). To dwa różne instrumenty, wymagające innej techniki i repertuaru.
Krótka historia cytary renesansowej
Cytara renesansowa wywodzi się ze średniowiecznych instrumentów szarpanych, takich jak citole czy cister, popularnych w Europie od XIII do XVI w. Jej korzenie sięgają Włoch, gdzie w XV w. narodził się instrument zwany cetera – płaski korpus, metalowe struny w parach i krótki gryf z progami.
Renesans i barok
W okresie renesansu (XVI-XVII wiek) instrumenty z rodziny cytr były powszechne we Włoszech, Niemczech, Francji i Anglii. Włoska cetera (włoska odmiana cytry) miała płaski korpus, struny ułożone w parach (chóry) i służyła do wykonywania muzyki tanecznej oraz kameralnej. Kompozytorzy tacy jak Giovanni Ambrogio Dalza czy Vincenzo Galilei (ojciec Galileusza) tworzyli utwory specjalnie na ten instrument.
W przeciwieństwie do lutni czy wczesnych gitar, które używały strun jelitowych, cytary renesansowe często wyposażano w metalowe struny – co nadawało im jaśniejsze, bardziej dzwonne brzmienie. Instrument miał kształt zbliżony do gruszki lub prostokątnego pudła, a nie „taliowaty" kształt współczesnej gitary hiszpańskiej.
Instrument ludowy, nie arystokratyczny
Cytara renesansowa nigdy nie była instrumentem dworskim – w przeciwieństwie do lutni, która gościła na salonach arystokracji. Była to muzyka dla mieszczan i rzemieślników: grano na niej w domach, karczmach i podczas zabaw tanecznych.
W Polsce przedwojennej popularna była przede wszystkim cytra alpejska (Zither), nie cytara renesansowa. Pierwsza fabryka cytr powstała we Lwowie, a w 1902 roku w Krakowie założono pierwszy klub cytrzystów. Dziś cytara renesansowa wraca do łask dzięki muzykom specjalizującym się w muzyce dawnej i historycznej.
Upadek i odrodzenie
Pod koniec XVII wieku cytara renesansowa zaczęła znikać z europejskiej sceny muzycznej, wypierana przez gitarę hiszpańską i mandolinę. Dzięki nowatorskiej konstrukcji Antonio Torresa (XIX wiek) i rozwojowi muzyki klasycznej, gitara stała się instrumentem koncertowym, podczas gdy cytara popadła w zapomnienie.
Współczesne odrodzenie cytary renesansowej nastąpiło w XX wieku dzięki ruchowi muzyki dawnej.
Lutnicy tacy jak angielski Stefan Sobell tworzą instrumenty hybrydowe, łączące cechy cytary renesansowej i mandoliny oktawowej, co pokazuje, że granice między tymi instrumentami bywają płynne.
Szukasz czegoś bardziej współczesnego brzmienia? Sprawdź artykuł o ukulele.
Współcześni wykonawcy grający na cytarze renesansowej
Choć cytara renesansowa nie doczekała się gwiazd na miarę gitarzystów rockowych czy skrzypków klasycznych, istnieje kilku wybitnych muzyków, którzy pokazują potencjał tego instrumentu we współczesnej muzyce. Warto ich znać – zwłaszcza jeśli szukasz inspiracji do własnej nauki lub chcesz usłyszeć, jak brzmi cytara w rękach mistrzów.
Ale Carr – nordycki wirtuoz cytry
Ale Carr to szwedzki muzyk, członek duńskiego tria Dreamers' Circus – jednego z najbardziej uznanych zespołów folkowych w regionie skandynawskim. Grupa, powstała w Kopenhadze ponad dekadę temu, łączy tradycyjną muzykę nordycką z elementami jazzu, klasyki i współczesnej improwizacji.
Carr gra na cytrze nordyckiej (5 par strun, czyli 10 strun) – instrumencie spokrewnionym z renesansową cytarą (cittern). Jego rytmiczne, perkusyjne podejście stanowi fundament brzmienia Dreamers' Circus. Zespół koncertuje na całym świecie – od festiwali folkowych w Europie po sale koncertowe w USA – i współpracuje z takimi artystami jak fiński skrzypek Pekka Kuusisto czy Danish String Quartet.
Dlaczego warto posłuchać?
- Utwory takie jak „The Promenade" (kompozycja Carra) pokazują, jak cytara może prowadzić narrację muzyczną bez słów.
- Carr łączy tradycyjne melodie z nowoczesnym brzmieniem – idealna inspiracja dla osób, które chcą grać na cytarze w sposób współczesny, nie tylko historyczny.
Jego występy solowe i z Dreamers' Circus znajdziesz na YouTube oraz platformach streamingowych (Spotify, Apple Music).
Gregory „Doc" Rossi – muzyk i badacz
Gregory Doc Rossi to amerykański muzyk i badacz, który poświęcił się kultywowaniu tradycji gry na cytarze renesansowej. Założył Cittern Society – organizację promującą ten instrument poprzez wykłady, badania historyczne i nagrania archiwalne.
Rossi specjalizuje się w odtwarzaniu zapomnianych utworów z historycznych rękopisów i partytur na cytrę renesansową. Jego koncerty to nie tylko występy, ale także prelekcje o historii instrumentu – od renesansowej cistry po współczesne odmiany. Jako wykładowca i muzyk podróżuje po całym świecie, współpracując z muzeami, uczelniami i festiwalami muzyki dawnej.
Dlaczego warto posłuchać?
- Jeśli interesuje Cię historyczny aspekt – Rossi pokaże Ci, jak grano na tym instrumencie 300-400 lat temu.
- Jego nagrania to cenne źródło dla osób chcących zgłębić repertuar historyczny, a nie tylko współczesny folk.
Jeśli chcesz grać muzykę folkową, zainteresuj się instrumentem banjo.
Jak grać na cytarze renesansowej – technika i strojenie
Zanim zaczniesz ćwiczyć pierwsze utwory, warto zrozumieć dwie kluczowe kwestie: jak prawidłowo trzymać instrument i wydobywać dźwięk oraz jak nastroić cytrę, aby brzmiała czysto i harmonijnie. Poniżej znajdziesz praktyczne wskazówki, które pomogą Ci uniknąć typowych błędów początkujących i szybciej opanować podstawy techniki.
Technika gry: palce czy kostka?
Tradycyjnie na cytarze renesansowej grano palcami – podobnie jak na gitarze klasycznej. Jednak współcześni wykonawcy, tacy jak Ale Carr czy Gregory Doc Rossi, coraz częściej używają kostki, co ułatwia jednoczesne szarpanie par strun (chórów) i daje jaśniejsze, bardziej perkusyjne brzmienie.
Kluczowe różnice względem gitary:
- Cytara renesansowa ma struny ułożone w parach (chóry) – przy każdym naciśnięciu palcem lewej ręki musisz przycisnąć obydwie jednocześnie, nie jedną. To na początku może być męczące, ale szybko przyzwyczaisz się do tego oporu.
- Prawa ręka musi szarpać obie struny z pary równocześnie – jeśli zabrzmi tylko jedna, dźwięk będzie cichszy i mniej pełny. Kostka pomaga to ujednolicić, choć niektórzy wolą technikę palcową (kciuk + palec wskazujący).
Wskazówki dla początkujących:
Strojenie cytary renesansowej
Cytara renesansowa nie ma jednego uniwersalnego strojenia – podobnie jak gitara, może być strojona na wiele sposobów, w zależności od stylu muzycznego i preferencji. W praktyce najczęściej spotyka się następujące warianty:
CGDAD – popularne w muzyce nordyckiej i celtyckiej, daje otwarte, rezonujące brzmienie.
🎼
DGDAD – podobne do powyższego, ale z niższym basem (D zamiast C), częste w tradycyjnej muzyce folkowej.
🎼
DADAD – jeszcze niższe strojenie, idealne do akompaniamentu w tonacji D-dur.
Wskazówka: Jeśli znasz gitarowe strojenie DADGAD (popularne w muzyce celtyckiej), cytara w strojeniu DGDAD będzie Ci znajoma – obie mają otwarte struny D i A, co ułatwia granie akordów bez baryłek.
BGDE – klasyczne strojenie renesansowe, używane w muzyce dawnej.
🎼
AGDE – wariant o ton niżej, wygodniejszy dla głosów basowych.
Do strojenia użyj aplikacji na telefon (np. Guitar Tuna, Fender Tune) lub stroika gitarowego – większość z nich obsługuje niestandardowe strojenia.
Propozycje innych instrumentów strunowych szarpanych znajdziesz w kolejny artykule z tej serii.
Gdzie znaleźć lekcje gry na cytarze renesansowej
Lekcje z nauczycielem to najszybsza droga do opanowania instrumentu – nawet jeśli masz już doświadczenie z gitarą, mandoliną lub innym instrumentem strunowym. Dobry instruktor nie tylko nauczy Cię poprawnej techniki, ale też pomoże dobrać repertuar, wskaże źródła inspiracji i podpowie, jak ćwiczyć improwizację w stylu folkowym.
Choć nauczycieli cytary renesansowej jest znacznie mniej niż gitarzystów czy pianistów, warto poszukać – zwłaszcza że wielu z nich prowadzi lekcje online, co eliminuje barierę geograficzną.
Lekcje indywidualne na Superprof
Superprof to platforma łącząca uczniów z nauczycielami na całym świecie. W serwisie znajdziesz instruktorów specjalizujących się w instrumentach niszowych, w tym cytarze renesansowej, mandolinie, lutni czy banjo.
Jak szukać nauczyciela cytary na Superprof:
- Wpisz w wyszukiwarkę hasło „cytara" lub „cittern" (angielska nazwa, często używana przez nauczycieli).
- Filtruj wyniki po lokalizacji – jeśli zależy Ci na lekcjach stacjonarnych – lub wybierz opcję „lekcje online", aby mieć dostęp do nauczycieli z całej Europy.
- Sprawdź opinie innych uczniów i zwróć uwagę na specjalizację – niektórzy nauczyciele skupiają się na muzyce historycznej (renesans, barok), inni na folkowej (np. styl nordycki).
Warto też poszukać nauczycieli pokrewnych instrumentów – np. mandolinie oktawowej lub gitarze w strojeniu DADGAD – którzy mogą pomóc Ci w podstawach techniki i teorii, nawet jeśli nie specjalizują się stricte w cytarze renesansowej.
Zasoby internetowe i społeczności
Jeśli wolisz naukę samodzielną lub szukasz dodatkowych materiałów do lekcji z nauczycielem, w sieci znajdziesz wiele wartościowych źródeł:
- YouTube – kanały takich muzyków jak Ale Carr, Gregory Doc Rossi czy zespołu Dreamers' Circus oferują darmowe lekcje, występy i tutoriale. Wpisz „cittern tutorial" lub „how to play cittern", aby znaleźć materiały po angielsku.
- Fora muzyczne – np. Reddit (r/folkmusic, r/Bluegrass), gdzie muzykujący dzielą się wskazówkami, nutami i nagraniami.
- Cittern Society – organizacja założona przez Gregory'ego Doc Rossiego, która prowadzi wykłady, udostępnia archiwalne nagrania i promuje naukę gry na cytarze renesansowej.
- Nuty i tabulatury – strony takie jak IMSLP (International Music Score Library Project) oferują darmowe partytury na cytrę z epoki renesansu i baroku.
Wskazówka: Jeśli znasz angielski, warto szukać pod hasłem „cittern" zamiast „zither" – to drugie słowo w języku angielskim często odnosi się do cytry alpejskiej (Zither), a nie renesansowej cytry (cittern), co może prowadzić do nieporozumień.
Podsumuj za pomocą AI
Czy podobał Ci się artykuł? Oceń nas!
Loading...
