Kiedy myślisz o lutni, prawdopodobnie widzisz ją w scenerii renesansowego dworu – wśród królów, szlachty i dworskich muzyków. I masz rację: przez wieki lutnia była jednym z najważniejszych instrumentów muzycznych w Europie, w tym także w Polsce.
Dziś przeżywa swój renesans – dosłownie i w przenośni. Coraz więcej osób w Polsce chce nauczyć się grać na lutni, mimo że w codziennym życiu króluje gitara klasyczna. Choć część repertuaru lutniowego wykonuje się na gitarze, lutnia to zupełnie inny instrument – o unikalnej budowie, specyficznym brzmieniu i historii sięgającej nawet tysiąca lat.
Nie jest to instrument masowej produkcji. Każda lutnia jest niemal dziełem sztuki – ręcznie wykonana, często na zamówienie, o indywidualnym charakterze. To zarówno wyzwanie, jak i powód, dla którego gra na lutni daje wyjątkowe satysfakcje.
- W tym artykule przeprowadzimy Cię krok po kroku przez świat lutni:
- poznasz jej historię i miejsce w kulturze polskiej i europejskiej,
- dowiesz się, jakie są rodzaje lutni i czym się różnią,
- przedstawimy sylwetki najsłynniejszych lutnistów – także tych związanych z Polską,
- pokażemy podstawowe techniki gry,
- podpowiemy, gdzie szukać lekcji i lutni w Polsce.
Gotowy? Po przeczytaniu tego tekstu będziesz wiedział, jak zacząć swoją przygodę z lutnią – i może kiedyś sam zabrzmisz jak muzyk z renesansowego dworu.
Czym jest lutnia?
Lutnia to szarpany instrument strunowy z gryfem i charakterystycznym, zaokrąglonym korpusem. Brzmi prosto? Jest wiele rodzajów "lutni", które łączy wspólna budowa, ale różnią szczegóły konstrukcyjne.
W czasach, gdy lutnia przeżywała swój złoty wiek (od średniowiecza po barok), nie istniały jednolite standardy produkcji. Każdy lutnik tworzył własne wersje – dostosowane do repertuaru, regionu czy preferencji muzyków.
Najczęściej lutnię opisuje się jako instrument o korpusie w kształcie gruszki lub łezki – oba określenia odnoszą się do tej samej charakterystycznej sylwetki. Podstrunnica może być progowa (jak w gitarze) lub bezprogowa, co wpływa na technikę grania i brzmienie.
W praktyce oznacza to, że „lutnia” to nie jeden konkretny model, ale cała grupa instrumentów. Nauczysz się grać na jednym z nich, a zdobyte umiejętności łatwo przełożysz na inny – różnice będą głównie w detalach, a nie w podstawach.
Interesuje Cię też inny instrument strunowy? Sprawdź nasz przewodnik po nauce gry na ukulele.
Trochę historii lutni
Dziś lutnia bywa postrzegana jako przodek gitary i instrument nieco zapomniany. A jej historia sięga aż do IV wieku p.n.e.!
Prawdopodobnie wywodząca się z Egiptu i Babilonii, lutnia szybko rozprzestrzeniła się po Mezopotamii, a następnie trafiła do Grecji, Indii, a nawet Chin. W tym okresie należała do tej samej rodziny co arabski oud — przodek wielu współczesnych chordofonów.
W Europie lutnia zyskała szczególną popularność w XVI wieku. To wtedy zaczęto tworzyć dedykowany jej repertuar — kompozytorzy tacy jak John Dowland pisali utwory na lutnię za panowania Elżbiety I w Anglii.
Konstrukcja lutni z tamtego okresu była charakterystyczna: drewniany korpus w kształcie gruszki, struny z jelit (często również jelitowe progi), a grało się na nich palcami lub piórkiem.
Prawdziwy złoty wiek lutni nadszedł jednak w okresie baroku. Instrument ewoluował — powstawały różne rozmiary i wersje konstrukcyjne. Niektóre lutnie miały nawet ponad 30 strun, często podwajanych w tzw. kursy (pary strun strojonych w unisono lub oktawie). To wymagało istotnych zmian w budowie instrumentu.
Po XVIII wieku popularność lutni zaczęła spadać. Lutniści grali głównie basso continuo (bas ciągły) w zespołach, a instrument ustąpił miejsca klawiszowym, np. klawesynowi i fortepianowi.
Dziś lutnia przeżywa renesans i coraz więcej muzyków i entuzjastów wraca do tego niezwykłego instrumentu.
Różne rodzaje lutni
Od połowy XX wieku lutnia znów zyskuje na popularności — grają na niej zarówno gitarzyści, jak i miłośnicy muzyki dawnej i barokowej. Warto jednak pamiętać, że w ciągu wieków powstało wiele różnych rodzajów lutni. Przyjrzyjmy się niektórym z nich.
Vihuela
- Vihuela to popularny w XV-wiecznej Hiszpanii instrument z rodziny lutni. Miała progi i kształtem przypominała gitarę. Co ciekawe, gdy zaczęto grać na niej smyczkiem, ewoluowała w współczesną altówkę.
Teorba
- Teorba to duży instrument z rodziny lutni, który powstał pod koniec XVI wieku. Charakteryzuje się znacznie dłuższą szyjką niż większość lutni i ma aż 14 par strun. Często używano jej do akompaniamentu i gry basso continuo.
Cytara
- Cytara nie jest do końca lutnią — nie ma charakterystycznego zaokrąglonego tyłu. Jej korpus jest płaski, a struny wykonane z metalu. Mimo to bywa zaliczana do szerszej rodziny instrumentów lutniowych ze względu na technikę grania (szarpanie palcami).
Oprócz tych trzech przykładów w historii istniało wiele innych rodzajów lutni — o różnym zakresie i tonacji, od sopranu po bas. Każdy z nich miał swoje specyficzne zastosowanie w muzyce dawnej.
Chcesz nauczyć się grać na instrumencie strunowym? Sprawdź nasze lekcje gitary online na Superprof!
Lutnia a mandolina – podobieństwa i różnice
Lutnia i mandolina to instrumenty z tej samej rodziny chordofonów szarpanych, ale dzieli je kilka wieków historii, inna budowa i zupełnie inne zastosowanie muzyczne. Jeśli zastanawiasz się, który instrument wybrać, lub po prostu chcesz lepiej zrozumieć ich relację, poniższe porównanie pomoże Ci rozróżnić te dwa instrumenty.
Historia i pochodzenie
Lutnia
wywodzi się z arabskiego instrumentu ud, który trafił do Europy w średniowieczu (ok. VIII–XIII wiek). Swoją największą popularność przeżywała w renesansie i baroku (XV–XVII wiek), gdy była głównym instrumentem solowym i akompaniującym w melodiach dworskich i mieszczańskich.
Mandolina
jest młodszym potomkiem lutni. Wykształciła się we Włoszech w XVIII wieku jako ewolucja wcześniejszych instrumentów lutniowych (m.in. mandory i mandolino). Jej współczesna forma utrwaliła się w XIX wieku, a popularność zyskała w muzyce ludowej, klasycznej, a później w bluegrassie i country.
Budowa i konstrukcja
| Cecha | Lutnia | Mandolina |
|---|---|---|
| Kształt korpusu | Gruszkowaty, wypukły tył zbudowany z wielu listewek (tzw. „melon back”) | Mniejsza, często z wypukłym tyłem (mandolina neapolitańska) lub płaskim (mandolina typu A/F) |
| Liczba strun | Od 6 do 16 (lub więcej w późnych formach barokowych), często w podwójnych chórach | 4 pary strun (8 strun), czyli 4 chóry dwustrunowe |
| Materiał strun | Historycznie jelitowe, współcześnie również syntetyczne lub metalowe | Metalowe (stalowe) |
| Szyjka i główka | Szyjka z wiązanymi progami jelitowymi, główka mocno wygięta do tyłu pod kątem | Szyjka z metalowymi progami, główka prosta lub lekko wygięta |
| Menzura | Dłuższa (ok. 60–70 cm w klasycznej lutni renesansowej) | Krótsza (ok. 33–35 cm) |
| Otwór rezonansowy | Ozdobna rozeta wycięta w płycie rezonansowej | Często ozdobna rozeta, czasem ornamenty wokół otworu |
Strojenie
Lutnia
strój zależny od epoki i typu instrumentu. Klasyczna lutnia renesansowa (6 chórów) najczęściej strojona była w interwałach: G–c–f–a–d'–g' (z różnymi wariantami). Lutnie barokowe miały więcej chórów i inne systemy strojenia.
Mandolina
strój stały, w kwintach: G–D–A–E (tak jak skrzypce), co ułatwia granie melodii i akordów w muzyce ludowej i klasycznej.
Technika gry
Lutnia
gra się głównie palcami (kciuk i palce prawej ręki), szarpiąc struny w dół i w górę. Możliwe jest też użycie plektronu, ale historycznie dominowała technika palcowa. Lutnia wymaga precyzyjnej pracy lewej ręki na wiązanych progach.
Mandolina
gra się kostką (plektronem), stosując technikę naprzemiennych uderzeń w dół i w górę. Charakterystyczną techniką jest tremolo – bardzo szybkie powtarzanie tego samego dźwięku, co nadaje mandolinie jej śpiewne, długie brzmienie.
Brzmienie
Lutnia
dźwięk miękki, ciepły, intymny, o krótkim wybrzmiewaniu. Idealna do muzyki solowej, kameralnej i akompaniamentu pieśni.
Mandolina
dźwięk jasny, dźwięczny, przenikliwy, z dłuższym wybrzmiewaniem dzięki metalowym strunom i mniejszemu korpusowi. Pasuje do muzyki ludowej, bluegrassie, country i jako instrument solowy w koncertach.
Zastosowanie muzyczne
Lutnia
muzyka renesansowa i barokowa, solowe utwory instrumentalne, akompaniament do pieśni, muzyka dworska i kameralna. Dziś używana głównie w wykonaniach muzyki dawnej.
Mandolina
muzyka ludowa (włoska, irlandzka, bałkańska), bluegrass, country, folk, a także repertuar klasyczny (np. koncerty Vivaldiego). Popularna w zespołach ludowych i festiwalach.
Oba instrumenty mają swoje unikalne piękno i historię. Lutnia to brama do świata muzyki dawnej i renesansowej polifonii, podczas gdy mandolina to żywy, dynamiczny instrument, który wciąż ewoluuje w nowych gatunkach muzycznych.
Słynne wykonania utworów na lutnię
Choć większość repertuaru lutniowego powstała w XVI i XVII wieku (autorami byli m.in. John Dowland, Anthony Holborne i Denis Gaultier), w ostatnich dekadach wielu muzyków na nowo odkrywa tę muzykę.
Współcześni wykonawcy to często gitarzyści klasyczni, którzy transponują oryginalne utwory lutniowe na gitarę, ale także wyspecjalizowani lutniści, grający na historycznych instrumentach.
Julian Bream
Julian Bream (1933–2020) to najwybitniejszy brytyjski gitarzysta klasyczny i lutnista. Choć odegrał kluczową rolę w ugruntowaniu pozycji gitary klasycznej w Wielkiej Brytanii, jego dorobek w dziedzinie gry na lutni jest równie imponujący.
Założony przez niego zespół Julian Bream Consort wzbudził rosnące zainteresowanie muzyką renesansową i elżbietańską. Bream zwrócił uwagę publiczności na znaczną część repertuaru lutniowego, który wcześniej popadł w zapomnienie.
Dla Brytyjczyków jest jednym z najważniejszych lutnistów współczesności.
Joachim Held
Joachim Held to profesor muzyki i uznany lutnista, który zdobył za swoje występy nagrody jak żaden inny lutnista przed nim. Jego działalność jeszcze bardziej zwraca uwagę na ten starożytny instrument.
Held do dziś koncertuje na całym świecie, prezentując mistrzowską grę na lutni.
Jak grać na lutni: kilka podstawowych technik
Jak właściwie gra się na lutni? Jeśli masz już doświadczenie w grze na gitarze klasycznej, będziesz mieć pewną przewagę — wiele technik jest podobnych.
Zacznijmy jednak od podstaw i podzielmy temat na dwie części: najpierw omówimy strojenie lutni, a następnie podstawowe techniki gry prawą ręką.
Jak nastroić lutnię?
Strojenie lutni zależy od trzech czynników: liczby strun, okresu historycznego, z którego pochodzi instrument, oraz — co najważniejsze — od osobistych preferencji muzyka. Podobnie jak w przypadku gitary, strojenie można modyfikować.
Współcześnie wykształcił się pewien standard strojenia — choć przed XX wiekiem coś takiego nie istniało. Każdy lutnik i muzyk dobierał strojenie indywidualnie.
Strojenie (licząc od struny o najniższym brzmieniu) wygląda następująco: G–C–F–A–D–G.
Każda nuta jest podwajana na dwóch strunach w ramach jednego kursu (pary strun).
Podstawowe techniki gry prawą ręką
Współcześni lutniści stosują zazwyczaj technikę zbliżoną do techniki grania na gitarze klasycznej. Prawa ręka sięga ponad górny róg instrumentu, tak aby dłoń ułożyła się w łuk między palcem wskazującym a kciukiem. Takie ułożenie dłoni — jakby miała wsunąć się do otworu rezonansowego — zapewnia maksymalną zwinność, wygodę i możliwość wykorzystania wszystkich palców.
Warto jednak wiedzieć, że historyczna technika grania wyglądała inaczej. Na starych obrazach przedstawiających lutnistów widać, że ramię było ułożone tak, iż palce pozostawały równoległe do kierunku strun. Oznacza to, że struny szarpano głównie palcem wskazującym i kciukiem, wykonując ruch szczypiący.
Ta druga, historyczna technika została obecnie w większości wyparta przez współczesną metodę zbliżoną do gitarowej.
Interesują Cię ciekawe brzmienia? Sprawdź nasz przewodnik po instrumentach strunowych szarpanych.
Gdzie znaleźć lekcje gry na lutni
Teraz potrzebujesz już tylko nauczyciela, który poprowadzi Cię przez proces nauki. Zapewni Ci on regularne wsparcie, profesjonalną wiedzę, a także cenne wskazówki i inspirację.
Choć lutnia jest instrumentem niszowym, w Polsce i Europie wciąż istnieje wiele możliwości, by znaleźć kogoś, kto udzieli Ci lekcji. Gdzie szukać?
Lekcje gry na lutni na Superprof
Superprof to platforma łącząca uczniów z nauczycielami z całego świata. W naszej bazie znajdziesz nauczycieli lutni, którzy oferują prywatne lekcje — zarówno osobiście (w wybranych miastach w Polsce i za granicą), jak i online.
To doskonałe rozwiązanie dla osób, które chcą uczyć się w elastycznym tempie i pod okiem doświadczonego muzyka.
Tabulatury i materiały online
W internecie znajdziesz mnóstwo bezpłatnych materiałów do nauki Wystarczy wpisać w wyszukiwarkę hasło „tabulatury na lutnię" lub „nauka gry na lutni", aby uzyskać dostęp do nut, nagrań i poradników.
Warto też szukać materiałów na forach muzycznych i w grupach poświęconych muzyce dawnej na Facebooku.
The Lute Society i inne organizacje
The Lute Society to stowarzyszenie promujące i wspierające grę na lutni. Organizacja oferuje lekcje w całej Europie — w samej Wielkiej Brytanii działa kilkunastu nauczycieli lutni.
W Polsce warto szukać kontaktów przez:
- Polskie Stowarzyszenie Muzyki Dawnej,
- wydziały muzykologii na uniwersytetach (np. UW, UJ),
- szkoły muzyczne oferujące specjalizację w muzyce dawnej,
- festiwale muzyki renesansowej i barokowej (np. Wratislavia Cantans, Musica Antiqua).
Gotowy na pierwszy krok? Znajdź nauczyciela na Superprof i zacznij swoją przygodę!
A jeśli to nie dla Ciebie, to może zainteresuje Cię gra na banjo.
Podsumuj za pomocą AI
Czy podobał Ci się artykuł? Oceń nas!
Loading...
