Lektury matura podstawowa i rozszerzona: jak czytać i analizować?

Dostępni najlepsi nauczyciele język polskiego

Zaczynajmy

Jakie lektury są obowiązkowe na maturze z polskiego?

Lektury obowiązkowe na maturze z języka polskiego to tytuły wymagane przez Centralną Komisję Egzaminacyjną do części pisemnej (arkusze CKE) oraz ustnej matury. W 2026 roku lista opiera się na podstawie programowej z lat 2024–2025, która wprowadziła pewne zmiany w porównaniu do wcześniejszych formuł.

Lektury obowiązkowe

Pełną listę lektur obowiązkowych na maturze od roku szkolnego 2024/2025
znajdziesz tutaj: INFORMATOR o egzaminie maturalnym z języka polskiego

Aby mieć pełną pewność, zaleca się sprawdzać aktualną listę na stronie BIP CKE lub w informatorze maturalnym, ponieważ wciąż pojawiają się drobne doprecyzowania, np. wskazanie, które utwory są wymagane w całości, a które wyłącznie w formie fragmentów. Dla maturzysty kluczowe jest rozróżnienie: poziom podstawowy, poziom rozszerzony, a także wymagania specyficzne dla części ustnej (zadania jawne).

Lektury obowiązkowe na maturę z polskiego — poziom podstawowy

Na poziomie podstawowym lektury obowiązkowe obejmują klasyczne teksty starożytne, średniowieczne, renesansowe, oświeceniowe, romantyczne, pozytywistyczne, młodopolskie oraz literaturę XX wieku i współczesną. Wymagana jest znajomość nie tylko treści lektur, ale także ich problematyki, motywów i kontekstu historycznego.

Antyk i średniowiecze

Na maturze podstawowej znajdziesz starożytne utwory greckie i rzymskie, które są podstawą dla wielu tematów maturalnych. Należą do nich:

Lektura / tekst	Epoka	Dlaczego ważne?	Na co zwrócić uwagę?
Biblia (fragmenty: Księga Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmy, Apokalipsa)	Antyk	Podstawa kultury europejskiej i wielu motywów literackich.	Motywy: stworzenie świata, cierpienie, przemijanie, koniec świata.
Jan Parandowski – „Mitologia” (cz. I – Grecja)	Antyk	Wprowadza w świat mitów greckich.	Bohaterowie, bogowie, archetypy (np. Prometeusz, Edyp).
Homer – „Iliada”, „Odyseja” (fragmenty)	Antyk	Fundament epiki europejskiej.	Heroizm, los, podróż, konflikt, motyw wojny.
Sofokles – „Antygona”	Antyk	Klasyczna tragedia grecka.	Konflikt prawa boskiego i ludzkiego, tragizm bohatera.
Horacy – wybrane utwory	Antyk	Wzorzec poezji klasycznej.	Motywy: carpe diem, złoty środek, refleksja nad życiem.
„Bogurodzica”	Średniowiecze	Najstarsza polska pieśń religijna.	Styl, funkcja religijna i patriotyczna.
„Lament świętokrzyski” (fragmenty)	Średniowiecze	Przykład liryki religijnej.	Motyw cierpienia matki, emocjonalność.
„Legenda o św. Aleksym” (fragmenty)	Średniowiecze	Hagiografia – wzór świętego ascety.	Motyw poświęcenia, asceza, religijność.
„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” (fragmenty)	Średniowiecze	Dialog moralistyczny.	Motyw śmierci (danse macabre), równość wobec śmierci.
„Kwiatki św. Franciszka z Asyżu” (fragmenty)	Średniowiecze	Tekst o duchowości franciszkańskiej.	Pokora, miłość do świata, prostota.
„Pieśń o Rolandzie” (fragmenty)	Średniowiecze	Epos rycerski.	Honor, lojalność, etos rycerza.
Gall Anonim – „Kronika polska” (fragmenty)	Średniowiecze	Najstarsza kronika polska.	Historia, władza, budowanie tożsamości narodowej.
Dante Alighieri – „Boska komedia” (fragmenty)	Średniowiecze	Kluczowy tekst literatury europejskiej.	Piekło, Czyściec, Raj; motyw winy, kary i odkupienia.

Te lektury są szczególnie ważne dla zadań historycznoliterackich oraz analiz motywów (np. zgubna pycha, los, heroizm, konflikt między prawem i sumieniem).

regały pełne książek — Analiza tekstów na lekcjach języka polskiego może przyczynić się do rozwoju wielu umiejętności. (Źródło: Unsplash)

Wpisz „korepetycje j polski” w wyszukiwarkę Superprof, by zdobyć pomoc profesjonalisty.

Renesans i barok

Na poziomie podstawowym znajdziesz utwory renesansowe i oświeceniowe, które są kluczowe dla zrozumienia rozwoju języka polskiego oraz kultury. Są to:

Lektura / autor	Epoka	Dlaczego ważne?	Na co zwrócić uwagę?
Jan Kochanowski – pieśni, psalmy, „Treny” (IX, X, XI, XIX), „Odprawa posłów greckich”	Renesans	Najważniejszy twórca polskiego renesansu, rozwój języka literackiego.	Humanizm, harmonia, kryzys światopoglądowy w „Trenach”, motywy patriotyczne i moralne.
Piotr Skarga – „Kazania sejmowe” (fragmenty)	Renesans	Kluczowy tekst publicystyczny epoki.	Retoryka, krytyka społeczeństwa i państwa, patriotyzm.
Naborowski, Morsztyn, Sęp-Szarzyński – wybrane wiersze	Barok	Reprezentują różne nurty poezji barokowej.	Kontrasty, przemijanie, gra językowa, koncept, niepokój egzystencjalny.
Jan Chryzostom Pasek – „Pamiętniki” (fragmenty)	Barok	Ważne świadectwo życia szlachty.	Sarmatyzm, styl gawędziarski, obyczaje, życie codzienne.
Utwory renesansowe i barokowe (ogólnie)	Renesans	Często pojawiają się w zadaniach językowych i interpretacyjnych.	Styl epoki, język, kontekst historyczny i kulturowy.

Ważne utwory polskiej literatury renesansowej i barokowej często pojawiają się w zadaniach, które wymagają analizy języka, stylu oraz kontekstu historycznego.

Romantyzm, pozytywizm i oświecenie

Romantyzm i pozytywizm to kluczowe okresy w literaturze polskiej, a lektury z tych czasów są obowiązkowe na maturze. Dlatego musisz znać następujące utwory:

Lektura / autor	Epoka	Dlaczego ważne?	Na co zwrócić uwagę?
William Szekspir – „Makbet”, „Romeo i Julia”	Renesans (kontekst)	Klasyka dramatu europejskiego, często używana jako kontekst.	Władza, miłość, tragizm, konflikt moralny.
Molier – „Skąpiec”	Oświecenie (kontekst)	Ważna komedia charakterów.	Skąpstwo, krytyka społeczna, komizm.
Ignacy Krasicki – „Hymn do miłości ojczyzny”, satyry	Oświecenie	Kluczowy autor polskiego oświecenia.	Patriotyzm, dydaktyzm, krytyka wad społecznych.
Franciszek Karpiński – sielanki, liryka religijna	Oświecenie	Ważny twórca liryki.	Natura, uczucia, religijność.
Adam Mickiewicz – „Oda do młodości”, ballady, „Sonety krymskie”, „Konrad Wallenrod”, „Dziady III”	Romantyzm	Najważniejszy poeta romantyczny.	Patriotyzm, bunt, jednostka vs system, mesjanizm.
Juliusz Słowacki – „Kordian”, wiersze	Romantyzm	Kluczowy dramat romantyczny.	Bohater romantyczny, wątpliwości, indywidualizm.
Zygmunt Krasiński – „Nie-Boska komedia”	Romantyzm	Analiza konfliktów społecznych.	Rewolucja, władza, konflikt klas.
Cyprian Kamil Norwid – wiersze	Romantyzm	Wymaga głębszej interpretacji.	Symbolika, refleksja o narodzie i sztuce.
Bolesław Prus – „Lalka”, „Z legend dawnego Egiptu”	Pozytywizm	Najważniejsza powieść realistyczna.	Społeczeństwo, pieniądz, miłość, rozczarowanie.
Eliza Orzeszkowa – „Gloria victis”	Pozytywizm	Tematy patriotyczne i historyczne.	Powstanie, pamięć, poświęcenie.
Henryk Sienkiewicz – „Potop”	Pozytywizm	Powieść historyczna o dużym znaczeniu kulturowym.	Patriotyzm, przemiana bohatera, wartości narodowe.

Te lektury są szczególnie ważne dla analiz tematów patriotycznych, romantycznych konfliktów, a także problemów społecznych i obywatelskich.

Znajdź zajęcia z polskiego, wyszukując np. „korepetycje polski Warszawa” na Superprof.

Młoda Polska, XX wiek i literatura współczesna

Na poziomie podstawowym znajdziesz utwory z literatury współczesnej, które są kluczowe dla rozumienia współczesnych tematów (np. wojna, totalitaryzm, konflikt między jednostką a systemem). W tym celu zapoznaj się z działami takimi, jak:

Lektura / autor	Epoka	Dlaczego ważne?	Na co zwrócić uwagę?
Stefan Żeromski – „Rozdziobią nas kruki…”, „Przedwiośnie”	Młoda Polska / XX wiek	Łączy tematykę społeczną i patriotyczną.	Wojna, rozczarowanie niepodległością, społeczeństwo.
Witold Gombrowicz – „Ferdydurke” (fragmenty)	XX wiek	Nowoczesna, eksperymentalna powieść.	Forma, niedojrzałość, krytyka społeczeństwa.
Leśmian, Tuwim, Miłosz, Różewicz, Szymborska, Herbert – wiersze	XX wiek	Najważniejsza poezja współczesna.	Egzystencja, wojna, codzienność, filozofia.
Tadeusz Borowski – „Proszę państwa do gazu”, „Ludzie, którzy szli”	XX wiek	Kluczowe teksty o Holokauście.	Dehumanizacja, obóz, granice moralności.
Gustaw Herling-Grudziński – „Inny świat”	XX wiek	Literatura łagrowa.	Totalitaryzm, przetrwanie, człowieczeństwo.
Hanna Krall – „Zdążyć przed Panem Bogiem”	XX wiek	Reportaż o Zagładzie.	Pamięć, historia, odpowiedzialność.
Albert Camus – „Dżuma”	XX wiek	Filozoficzna powieść egzystencjalna.	Absurd, odpowiedzialność, solidarność.
George Orwell – „Rok 1984”	XX wiek	Klasyka o totalitaryzmie.	Kontrola, język, manipulacja, władza.
Józef Mackiewicz – „Droga donikąd” (fragmenty)	XX wiek	Kontekst historyczno-polityczny.	Wojna, ideologia, rzeczywistość okupacyjna.
Sławomir Mrożek – „Tango”	XX wiek	Dramat współczesny.	Konflikt pokoleń, chaos wartości, bunt.
Andrzej Stasiuk – „Miejsce”	Literatura współczesna	Refleksyjna proza o przestrzeni i tożsamości.	Pamięć, przestrzeń, doświadczenie.
Olga Tokarczuk – „Profesor Andrews w Warszawie”	Literatura współczesna	Współczesne spojrzenie na historię.	PRL, obcość, doświadczenie jednostki.
Ryszard Kapuściński – „Podróże z Herodotem” (fragmenty)	Literatura współczesna	Reportaż łączący historię i refleksję.	Podróż, poznanie świata, historia.

Te lektury są szczególnie ważne dla analiz motywów wojny, terroru, totalitaryzmu, konfliktu między jednostką a systemem oraz problemu pamięci i historii.

Lektury obowiązkowe na maturę z polskiego — co trzeba znać na rozszerzenie?

Na poziomie rozszerzonym matura z języka polskiego zakłada szerszy i wymagający kontekst literacko‑historyczny, w którym ważną rolę odgrywają oprócz klasyków polskich także wybrani autorzy europejscy i dzieła filozoficzne. Dlatego lista lektur obowiązkowych na rozszerzeniu różni się od podstawy i wymaga dokładniejszego przygotowania większej liczby utworów.

Otwarta książka, na której leży długopis, oraz otwarty zeszyt z odręcznymi notatkami na stole, a w tle rozmyte regały z książkami. — Źródło: Unsplash - Aaron Burden

Przeczytaj, jak skutecznie przygotować się do matury z polskiego.

Czy lista na rozszerzeniu różni się od podstawy?

Na poziomie rozszerzonym znajdziesz teksty dodatkowe, które są kluczowe dla wymagań egzaminacyjnych. Należą do nich:

Lektura / autor	Dlaczego ważne na rozszerzeniu?	Na co zwrócić uwagę?
Arystoteles – „Poetyka”, „Retoryka” (fragmenty)	Podstawa teorii literatury i argumentacji.	Pojęcia: katharsis, mimesis, zasady retoryki.
Platon – „Państwo” (fragmenty)	Filozoficzny kontekst do analizy tekstów.	Idea państwa, sprawiedliwości, alegoria jaskini.
Arystofanes – „Chmury”	Klasyczna komedia antyczna.	Satyra, krytyka filozofii i społeczeństwa.
Wergiliusz – „Eneida” (fragmenty)	Fundament literatury europejskiej.	Motyw wędrówki, przeznaczenie, heroizm.
św. Augustyn – „Wyznania” (fragmenty)	Ważny kontekst religijno-filozoficzny.	Refleksja nad człowiekiem, wiarą i czasem.
św. Tomasz z Akwinu – „Summa teologiczna” (fragmenty)	Filozofia średniowieczna i teologia.	Relacja wiary i rozumu.
François Rabelais – „Gargantua i Pantagruel” (fragmenty)	Renesansowa literatura groteskowa.	Humor, krytyka społeczna, humanizm.
Michel de Montaigne – „Próby” (fragmenty)	Początki eseistyki europejskiej.	Refleksyjność, subiektywizm, natura człowieka.
Jan Kochanowski – „Treny”	Kluczowy cykl poetycki.	Kryzys światopoglądowy, żałoba, humanizm.
William Szekspir – „Hamlet”	Jedna z najważniejszych tragedii.	Dylematy moralne, konflikt wewnętrzny, władza.
Poezja romantyczna europejska	Poszerzenie kontekstu epoki.	Indywidualizm, bunt, emocje.
Juliusz Słowacki – „Lilla Weneda”	Dramat romantyczny.	Mit, historia, konflikt narodowy.
Cyprian Kamil Norwid – wybrane utwory	Wymagają głębszej interpretacji.	Symbolika, refleksja o sztuce i narodzie.
Powieść realistyczna/naturalistyczna (Balzac, Dickens, Gogol, Flaubert)	Kontekst europejski dla realizmu.	Społeczeństwo, pieniądz, relacje klasowe.
Franz Kafka – „Proces” (fragmenty)	Literatura XX wieku.	Absurd, jednostka vs system.
Michaił Bułhakow – „Mistrz i Małgorzata”	Łączenie realizmu i fantastyki.	Dwa światy, religia, totalitaryzm.
S.I. Witkiewicz – „Szewcy”	Dramat awangardowy.	Groteska, władza, rewolucja.
Bruno Schulz – „Sklepy cynamonowe” (opowiadania)	Proza poetycka XX wieku.	Symbolika, pamięć, dzieciństwo.
Tadeusz Konwicki – „Mała apokalipsa”	Literatura polityczna XX wieku.	Totalitaryzm, bunt jednostki.
Jorge Luis Borges – wybrane opowiadania	Literatura światowa i filozoficzna.	Labirynt, czas, rzeczywistość.
Janusz Głowacki – „Antygona w Nowym Jorku”	Współczesny dramat.	Wykluczenie, społeczeństwo, jednostka.
Sławomir Mrożek – opowiadania	Literatura absurdu.	Ironia, mechanizmy społeczne.
Eseje (Miłosz, Herbert, itd.)	Rozwijają argumentację i refleksję.	Myśl filozoficzna, kultura, etyka.
Teksty z czasopism literackich	Aktualny kontekst interpretacyjny.	Analiza współczesnych tematów i języka.

Na rozszerzeniu uczniowie są oceniani za znajomość problematyki tekstów, ich kontekstu historycznego oraz ich wykorzystania w argumentacji.

kadr ze sztuki "Przerwanie działań wojennych" reż. Juliusz Machulski — Analizie poddawane są nie tylko wiersze czy książki, ale także sztuki teatralne i gry. (Źródło: TVP VOD)

Znajdź korepetytora w swoim mieście, wpisując np. „korepetycje język polski Koszalin” w wyszukiwarkę Superprof.

Jak pracować z lekturami na maturze rozszerzonej

Na rozszerzeniu matura z języka polskiego przestaje być tylko sprawdzeniem, czy zna się fabułę – tutaj liczy się zrozumienie problematyki, płynność w łączeniu tekstów z kontekstem historycznym i zdolność do argumentacji. Dlatego sposób pracy z lekturami na rozszerzeniu musi być bardziej systematyczny i maturalny, czyli zawsze ukierunkowany w stronę typowych zadań egzaminacyjnych.

Najpierw warto zbudować schemat pracy z każdą lekturą:

krótkie streszczenie fabuły,
wyodrębnienie 3–5 głównych motywów (np. patriotyzm, totalitaryzm, wojna, pamięć, jednostka vs system),
opis bohaterów i ich zmian,
zapis podstawowego kontekstu historycznego (np. „Kordian” w czasie konfederacji barskiej i powstania kościuszkowskiego, „Rok 1984” w kontekście totalitaryzmu XX w.).

Potem przydatne jest kategoryzowanie lektur pod kątem typowych tematów maturalnych – na przykład:

które utwory świetnie sprawdzą się przy tematach o patriotyzmie,
które są idealne do analiz wojny i traumy,
które nadają się do refleksji o historii, pamięci i moralności.

W ten sposób z każdego tekstu robi się gotowy materiał argumentacyjny – maturzysta nie tylko zna lekturę, ale też zna jej przydatność do wypracowań i potrafi szybko zastosować ją w odpowiedzi na zadanie.

Jak wykorzystać lektury w wypracowaniu maturalnym

Na rozszerzeniu uczniowie muszą wykorzystać lektury jako argumenty w wypracowaniu. Dlatego używaj lektur jako kontekstu, np. „Konrad Wallenrod” jako przykład romantycznego heroizmu lub „Kordian” jako przykład konfliktu między jednostką a systemem. Łącz lektury z tematami wypracowań, np. „Lalka” jako przykład społecznego konfliktu czy „Potop” jako przykład patriotycznej świadomości. Stosuj argumentację, np. „Dziady III” jako przykład konfliktu między jednostką a systemem.